id=”p2mv2d”
Rosenhan Deneyi Gerçek Mi? Akıl Hastalığının Gizemi ve Biraz da Mizah
İzmir’de 25 yaşında, hayatı çoğunlukla esprilerle geçen bir adamım. İşin komik tarafı, insanlarla sohbet ederken aklıma o kadar fazla soru takılıyor ki, bir gün “Bir akıl hastanesine girsem de orada neler olup bittiğini görsem mi?” diye düşünürken, Rosenhan deneyi hakkında bir yazı yazmaya karar verdim. Evet, yanlış duymadınız, akıl hastanesine girme fikri! Ama tabii ki, şaka bir yana, gerçekten de kafama takılan bir konu: Rosenhan deneyi gerçek mi? Hadi, biraz da bu ilginç ve şaşırtıcı psikolojik deneyin detaylarına bakalım.
Rosenhan Deneyi Nedir?
Rosenhan deneyi, 1970’lerde psikolog David Rosenhan’ın gerçekleştirdiği ve oldukça ilginç bir sosyal deneydi. Amaç, akıl hastalıklarının teşhis edilmesindeki zorlukları ve bu teşhislerin ne kadar kolay manipüle edilebileceğini gözler önüne sermekti. Kısacası, deneyin ana fikri şuydu: Sadece akıl sağlığına dair “sahte” bir hikaye uyduran bir grup insan, akıl hastanesine yatış yaptı. Sonuçta, bu insanlar, hastanelerde yıllarca kalıp, aslında hiçbir ciddi akıl hastalığı olmayan kişiler olarak görüldü. Şimdi, bunu duyduğunda bir insan olarak ne düşünüyorsun? “Gerçekten mi? Akıl hastanesinde sağlıklı bir insan nasıl tutulur?” Bu soruları sormak bence çok normal. Hadi gelin, biraz daha detaylı inceleyelim.
Deneyin Gerçekliği: Gerçekten Sadece “Akıl Hastası” Olmak Yeter Mi?
Rosenhan’ın bu deneyinde 8 kişi yer alıyordu ve bunlar tüm belirtileri uydurmuşlardı. Yani, “Kendi kendime sesler duyuyorum” gibi klasik psikolojik rahatsızlık belirtileriyle hastaneye başvurdular. Ama burada ilginç olan şey, bu kişilerin hiçbirinin aslında psikolojik bir rahatsızlıklarının olmamış olması! Düşünsenize, siz sıradan bir adam olarak hastaneye gitseniz, “Evet, biraz kafam karışık, bir şeyler duyuyorum” desek, hemen hastaneye yatırılır mıyız? Tabii ki, muhtemelen doktorlar önce bizi “yine deli” muamelesi yapıp, sonra tedavi sürecine sokarlar.
Bir arkadaşım var, ismi Can. Oğlum gerçekten çok kafası karışık biri! Bir gün “Bence herkes beni izliyor” demişti. Kendi kafasında bir senaryo yazmış ve ortada hiçbir şey yokken, 15 dakika boyunca herkesin ona bakıp bakmadığını analiz etmişti. Bir tek Can “benim bu yüzden bir doktora görünmem gerek” dememişti, çünkü bu düşüncelerini esprili bir şekilde paylaşmıştı. Ama ben yine de düşündüm: “Ya bu Can’ı Rosenhan deneyi için alıp hastaneye koysam? Belki çok rahat bir şekilde kabul ederler!”
Deneyin Sonuçları: Psikiyatriye Dair Çarpıcı Gerçekler
Rosenhan deneyi bittiğinde, hastane yetkilileri bu “sahte hasta”ları aylarca tedavi ettiler. Bu durumu hayal etmek bile zor. Aslında, bu deneyin amacı, psikiyatristlerin ne kadar hızlı bir şekilde bir kişiyi akıl hastası ilan edebileceklerini göstermekti. İnsanlar hastaneye yatırıldılar ve hastaların çoğu, kendilerini sağlıklı bir şekilde tanıttıkları halde, hastane yönetimi tarafından hastalıkları “doğrulandı”. Gerçekten, bu kadar kolay mı? Düşünsene, bir insanın yalnızca birkaç kelimeyle, yıllarca bir hastanede tutularak tedavi edilmesi… Hadi ya! O kadar basit mi? Ve bizler hâlâ “bu sosyal medya fenomeni gerçekten kim?” diye düşünürken, insanlar hastanelerde yıllarca tedavi ediliyor.
Sağlıklı Bir İnsan Neden “Akıl Hastası” Olur?
Burada asıl soru şu: Neden sağlıklı bir insan akıl hastası olarak görülüyor? Burada bana göre sosyal, kültürel, toplumsal baskılar büyük rol oynuyor. Bir insan “Bana sesler geliyor” dediğinde, toplumun büyük bir kısmı hemen “Bu deli” der. Oysa ki, bu kişinin gerçekten akıl hastalığı olmasa da, toplumda bir etiketlenmeye yol açılıyor. Hatta bazen, bazı davranışlar sadece alışılmadık olduğu için, “delilik” olarak kabul ediliyor. Bir düşün, sabah işe gitmek için yola çıkarken, “Yine mi trafik?!” diye bağıran birini hastaneye alabilir misiniz? Belki evet, belki hayır. Bu kadar basit bir şey, bir insanı nereye taşıyabilir, kim bilir?
Rosenhan Deneyi Gerçek Mi? Bu Kadar Kolay Olur Mu?
Şimdi, aklıma takılan bir soru var: “Gerçekten Rosenhan deneyinin tamamı doğru mu?” Çünkü, bazı insanlar bu deneyi eleştiriyor ve “Her şey abartılmış” diyorlar. Yani, belki de biz bir yandan Rosenhan’ı sorgularken, asıl sorgulamamız gereken şey, toplumun akıl hastalığına yaklaşımıdır. Aslında, bu deneyin sadece bir yansıması. Kim bilir, belki de gerçek şu: Bu deney gerçekten gerçek değil, ama akıl hastalıklarına dair algımızın ne kadar yanlış olduğuna dair bir uyarı niteliği taşıyor. O kadar karmaşık ve derin bir konu ki, sonuç olarak “Rosenhan deneyi gerçek mi?” sorusuna kesin bir cevap vermek gerçekten zor. Ama bence önemli olan şu: Ne olursa olsun, akıl sağlığına dair anlayışımızı yeniden gözden geçirmemiz gerekiyor.
Bir “Sahte Akıl Hastası” Olmak ve Sosyal Eleştiriler
O zaman bir de şu açıdan bakalım: Rosenhan deneyi gerçek mi? Gerçekten de, bu kadar karmaşık ve tehlikeli bir sistemde, bir insan sadece birkaç sözle hastaneye yatırılabilir mi? Eğer bu deney gerçekse, o zaman toplumsal bir eleştirinin anlamı daha da derinleşiyor. Bir yandan toplumun akıl hastalıklarına karşı yaklaşımını değiştirmemiz gerektiği açık, diğer yandan, kendimi düşündüm: Ben bu deneyde “sahte akıl hastası” olsam, acaba gerçekten fark edilir miydim? O kadar sıradan bir insanım ki, her şeyin kaybolduğu anlarda kendimi içimden bir “akıl hastası” gibi hissediyorum. Yani, belki de Rosenhan’ın bulguları, hepimizin yaşadığı bir sorunun yansımasıdır.
Sonuç: Gerçek Mi, Yansıma mı?
Rosenhan deneyi gerçek mi sorusunun cevabı kesin olmasa da, ortaya çıkan sonuçlar bize bir şeyi açıkça gösteriyor: Akıl sağlığı algımız, bir hayli karmaşık ve değişken bir konu. Toplum olarak bu konuyu ele alırken, ne kadar duyarlı ve dikkatli olduğumuzu sorgulamamız gerekiyor. Kim bilir, belki bir gün hepimiz kendi içimizde biraz “Rosenhan” oluruz ve hastane koridorlarında kendimize seslenen psikiyatristlere “Evet, ben de biraz sesler duyuyorum” deriz. Bu deneyin, sadece bir sosyal deney değil, toplumsal bir eleştiri olduğunu unutmamak gerek.